ظریف و موگرینی٬ در میان نامزدهای جایزه نوبل صلح

فصل جدید جوایز نوبل روز دوشنبه (۱۰ مهر / ۲ اکتبر) آغاز می‌شود و اوج این مراسم برنده نوبل صلح است که روز جمعه اعلام خواهد شد. امسال جایزه نوبل صلح با نگرانی‌های شدیدی نسبت به برنامه اتمی کره شمالی و ایران همراه است.

آلفرد نوبل ، شیمی‌دان، مهندس و اسلحه ساز سوئدی قرن نوزدهم، که دینامیت یکی از مهم‌ترین ابداعات اوست در آخرین وصیت نامه خود سرمایه عظیم‌اش را در بنیادی برای تأمین هزینه‌های جایزه نوبل اختصاص داد.

این جایزه طبق وصیت آلفرد نوبل هرسال به افرادی اهدا می‌شود که "بیشترین خدمت را به بشر کرده باشند." رشته‌های نوبل نیز طبق نظر آلفرد نوبل فیزیک، شیمی، فیزیولوژی و پزشکی، ادبیات و صلح هستند.

به کانال دویچه وله فارسی در تلگرام بپیوندید

نخستین جوایز این بنیاد در سال ۱۹۰۱ میلادی اهدا شدند. فهرست نامزدهای این جوایز تا آخرین لحظه فاش نمی‌شود و به همین دلیل شایعات در این باره به شدت رواج دارند.

ظریف و موگرینی٬ دو نامزد جایزه نوبل صلح

سال گذشته جایزه نوبل صلح سال ۲۰۱۶ به خوان مانوئل سانتوس، رئیس جمهور کلمبیا، اهدا شد. کمیته جایزه نوبل در نروژ روز جمعه (۷ اکتبر / ۱۶ مهر) اعلام کرد که سانتوس جایزه نوبل صلح را به پاس تلاش‌هایش برای پایان دادن به جنگ در کشورش دریافت خواهد کرد.

بیشتر بخوانید: تاریخچه جایزه نوبل؛ اهداکننده‌ای با وجدان ناراحت

در سال جاری میلادی (۲۰۱۷) در مجموع ۳۱۸ نفر نامزد دریافت جایزه نوبل صلح شده‌اند. به‌نظر می‌رسد که امسال کاندیدای اصلی و فرعی وجود ندارد. اما گفته می‌شود که دو طراح اصلی توافق اتمی ایران بخت بیشتری برای دریافت جایزه نوبل صلح داشته باشند.

این دو فدریکا موگرینی٬ مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران هستند.

هنریک اوردال، یکی از مسئولان موسسه تحقیقات صلح در اسلو در این باره اعلام کرد که در ارتباط با تنش‌های موجود بر سر کره شمالی بسیار ضروری است که نهادهایی مورد حمایت قرار گیرند که مخالف توسعه سلاح‌های هسته‌ای هستند.

توافق جامع بر سر برنامه هسته‌ای ایران (برجام) پس از سال‌ها مذاکره در آغاز سال گذشته میلادی (۲۰۱۶) میلادی جرایی شد.

موضوع‌های مرتبط

این توافق ایران را از جمله موظف کرده است غنی‌سازی اورانیوم را به شدت کاهش داده و اجازه دهد کنترل شدید جهانی بر تاسیسات اتمی ایران برقرار شود. در ازای این اقدام، قرار بر آن شده است که تحریم‌های جهانی ایران لغو شوند.

بیشتر بخوانید: ظریف و کری در فهرست نامزدان جایزه صلح نوبل

در حال حاضر سرنوشت برجام مشخص نیست، زیرا دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، تهدید کرده است که احتمال خارج شدن این کشور از برجام وجود دارد.

نامزدهای دیگر نوبل صلح

بعضی دیگر از نامزدهای برجسته نوبل صلح به قرار زیر هستند:

•  نیروهای امداد موسوم به "کلاه سفیدها" در سوریه که پس از بمباران به محل حادثه می‌شتابند و به آسیب‌دیدگان و کسانی که زیر آوار مانده‌اند یاری می‌رسانند.

•   دکتر دنیس موکوگه، پزشک اهل کنگو، به‌خاطر کمک‌هایش به زنان و دفاع از حقوق آنان.

•   ادوارد اسنودن، کارمند سابق سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و پیمانکار سابق آژانس امنیت ملی که از "عملیات عظیم " جاسوسی و مراقبت در سطح جهانی پرده برداشت و این اطلاعات را به رسانه‌ها داد.

•   جان دوندار، سردبیر پیشین روزنامه جمهوریت ترکیه که به اتهام انتشار عکس‌هایی از تریلی‌های حامل اسلحه به مقصد مخالفان سوری بازداشت شد.

•   رائف بدوی، نویسنده، وبلاگ‌نویس و فعال حقوق بشر اهل عربستان سعودی و یکی از مؤسسان وب‌سایتی به نام «شبکهٔ لیبرال سعودی» که به اتهام توهین به اسلام زندانی است.

"پدر سلاح‌های شیمیایی"

یکی از جنجالی‌ترین برندگان جایزه نوبل، فریتز هابر دانشمند آلمانی بود. او در سال ۱۹۱۸ نوبل شیمی را برای ابداع روشی برای تولید گاز آمونیاک در شرایط آزمایشگاهی دریافت کرد؛ دستاوردی مهم برای تولید کودهای شیمیایی که وقوع انقلابی در صنعت جهانی تولید غذا را رقم ‌زد. هابر اما به دلیل توسعه دانش تولید گازهای سمی کلر در نبرد سنگر به سنگر در جنگ جهانی اول به عنوان "پدر سلاح‌های شیمیایی" نیز شناخته می‌شد.

کشف مرگبار

اوتو هان، دیگر دانشمند آلمانی بود که در سال ۱۹۴۵ نوبل شیمی را به خاطر کشف شکاف هسته‌ای از آن خود کرد. اگر چه او خود هیچگاه روی بعد نظامی این کشف‌اش کار نکرد، اما این یافته به طور مستقیم به ساخت و توسعه بمب اتمی منجر شد. کمیته نوبل در اصل قصد داشت این جایزه را در سال ۱۹۴۰ به هان اهدا کند، اما در نهایت او پنج سال بعد، چند ماه پس از بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی این جایزه را دریافت کرد.

کشف ممنوعه

پل مولر، دانشمند سوئیسی در سال ۱۹۴۸ نوبل پزشکی را به خاطر کشف سم "د.‌د‌.ت" بدست آورد. استفاده از این آفت‌کش در جریان جنگ جهانی دوم و سال‌های پس از آن زندگی میلیون‌ها نفر را نجات داد. اما دانشمندان محیط زیست بعدها استدلال کردند که د‌.د.ت تهدیدی برای سلامت انسان و حیات وحش به شمار می‌رود. در حال حاضر استفاده از این آفت‌کش کشاورزی در سراسر جهان ممنوع است.

خشم هیتلر، استعفای دو عضو کمیته نوبل

نوبل صلح را شاید بتوان جنجالی‌ترین جایزه از مجموعه نوبل دانست. در سال ۱۹۳۵ کارل فن اوسیتزکی، فعال صلح‌طلب آلمانی، به خاطر افشای افزایش توان تسلیحاتی محرمانه آلمان، نوبل صلح را دریافت کرد. دو تن از اعضای کمیته نوبل در واکنش به این تصمیم استعفا دادند. اوسیتزکی پیش‌تر به همین خاطر زندانی شده بود. هیتلر، دیکتاتور نازی، خشمگین از این انتخاب، کمیته نوبل را به دخالت در امور داخلی آلمان متهم کرد.

رد جایزه، اعزام نماینده

تصمیم کمیته نوبل برای اهدای جایزه صلح به هنری کیسینجر، وزیر خارجه آمریکا و له‌دوک تو، سیاستمدار ویتنامی در سال ۱۹۷۳ انتقادات زیادی را برانگیخت. دو تن از اعضای کمیته نوبل استعفا دادند. این جایزه برای به رسمیت شناختن تلاش‌ها برای تحقق صلح در جنگ ویتنام در نظر گرفته شده بود، اما تو آن را نپذیرفت. کیسینجر در مراسم حاضر نشد و نماینده‌ای را به جای خود فرستاد. جنگ ویتنام دو سال بعد از آن هم ادامه داشت.

آزادی‌خواه و دیکتاتور

اهدای جایزه نوبل اقتصاد به میلتون فریدمان، اقتصاددان آمریکایی، در سال ۱۹۷۶ اعتراضات بین‌المللی گسترده‌ای را به ویژه در میان چپ‌ها، برانگیخت. دلیل این اعتراضات همکاری فریدمن با آگوستو پینوشه، دیکتاتور شیلی بود. فریدمن یک سال پیش از آن به شیلی سفر کرده بود. منتقدان استدلال می‌کردند که تئوری‌های فریدمن الهام‌بخش رژیمی بوده‌ که هزاران نفر از شهروندانش را شکنجه کرده و به قتل رسانده است.

هدفی دست‌نیافتنی

جایزه نوبل صلح مشترک میان عرفات رهبر فلسطین، شیمون پرز وزیر خارجه اسرائیل و اسحاق رابین نخست‌وزیر اسرائیل در سال ۱۹۹۴ در اصل به امید پیشبرد مذاکرات صلح خاورمیانه به این سه نفر اهدا شد. یک عضو کمیته نوبل در پی اتخاد این تصمیم عرفات را "تروریست" خوانده و استعفا داد. مذاکرات صلح هم متوقف شدند و رابین یک سال بعد توسط یک جوان وطن‌پرست اسرائیلی ترور شد.

خاطرات مناقشه‌برانگیز

ریگوبرتا منچو، سیاستمدار گواتمالایی، در سال ۱۹۹۲ به پاس "تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی و آشتی قومی و فرهنگی" نوبل صلح را دریافت کرد. اندکی بعد اما گفته شد که خاطرات وی تا اندازه‌ای ساختگی بوده‌اند. هر چند گزارش وی در مورد نسل‌کشی گواتمالایی‌های بومی برای وی شهرت به همراه داشت، با این حال بسیاری معتقد بودند که منچو شایسته دریافت نوبل صلح نبوده است.

جایزه زودرس

زمانی که باراک اوباما در سال ۲۰۰۹ جایزه نوبل صلح را دریافت کرد، بسیاری شوکه شدند؛ از جمله خود او. این جایزه در حالی به پاس "تلاش‌‌های فوق‌العاده برای تحکیم دموکراسی بین‌المللی و همکاری میان ملت‌ها" به اوباما داده شد که کمتر از یک سال بود که او به مقام ریاست‌جمهوری آمریکا رسیده بود. منتقدان و شماری از هوادارانش معتقد بودند این جایزه زودتر از آنکه او واقعا بتواند کاری انجام دهد، به وی داده شده است.

نوبل پس از مرگ

نوبل پزشکی در سال ۲۰۱۱ به ژول اُفمن، بروس بویتلر و رالف اشتاینمن برای کشف "اصول بنیادی فعال‌کننده ساختار ایمنی و مصونیت بدن" رسید. مشکل اینجا بود که اشتاینمن چند روز پیش از اعلام این خبر درگذشته بود و طبق قوانین نوبل، جایزه نباید پس از مرگ به شخصی تعلق بگیرد. اما کمیته نوبل اعلام کرد که در تصمیم‌اش تجدیدنظر نخواهد کرد، زیرا اعضای کمیته به هنگام تصمیم‌گیری از درگذشت اشتاینمن آگاه نبوده‌اند.

غفلت بزرگ

جایزه نوبل هم به خاطر کسانی که آن را دریافت کرده‌اند و هم کسانی که آن را رد کرده‌اند، جنجال‌برانگیز بوده است. مهاتما گاندی، رهبر هند، پنج بار برای دریافت نوبل صلح نامزد شد اما هیچگاه آن را دریافت نکرد. در سال ۲۰۰۶ یکی از اعضای کمیته نوبل گفت: «بزرگترین غفلت ما در تاریخ ۱۰۶ ساله اهدای نوبل بدون تردید این بوده است که نوبل صلح هیچگاه به مهاتما گاندی اهدا نشد.»