دگرگونی در خاورمیانه؛ درگیری هژمونیک ایران و عربستان

وزیر خارجه سابق آلمان می‌گوید درگیری میان ایران و عربستان برای تسلط بر منطقه، جای مناقشه دهها ساله اعراب و اسرائيل را گرفته است. این درگیری ممکن است شانس راه‌حل دو دولت برای مناقشه اسرائیل و فلطسینی‌ها را نابود ‌کند.

یوشکا فیشر، وزیر خارجه سابق آلمان، در مقاله‌ای تحلیلی در روزنامه آلمانی "زوددویچه" می‌گوید مناقشه اعراب و اسرائیل برای دهها سال شکل‌دهنده جبهه‌بندی‌های سیاسی و نظامی در  خاورنزدیک و میانه بود اما اکنون نشانه‌های زیادی حاکی از آن است که این وضعیت در حال دگرگونی و برهم خوردن است.

بنابر ارزیابی وزیر خارجه سابق آلمان، اکنون به‌نظر می‌رسد مناقشه اعراب و اسرائیل یا اسرائيل و فلسطینی‌ها، اهمیت مرکزی خود در منطقه را از دست داده و جبهه‌بندی‌های خاورمیانه دیگر براساس آرمان فلسطینی‌ها نیست. آرایش سیاسی و نظامی در منطقه متاثر از درگیری میان ایران و عربستان برای تسلط بر منطقه است.

به کانال دویچه وله فارسی در تلگرام بپیوندید

به دلیل اهمیت تحلیل وزیر خارجه سابق آلمان، دویچه وله فارسی بخش‌های عمده آن را در زیر عرضه می‌کند:

موضوع‌های مرتبط

ما در یک دوره گذار زندگی می‌کنیم. در مقیاس جهانی، چین در حال آماده شدن برای گرفتن نقش ایالات متحده آمریکا به عنوان قدرت رهبری‌کننده جهان است، یا د‌ست‌کم در پی آن است که در رهبری جهان شریک آمریکا شود. در خاور نزدیک و میانه پارامترهایی که تاکنون مشخص‌کننده نظم  و یا بی‌نظمی و مناقشه در این منطقه بودند در حال دگرگونی‌اند.

حدود صد سال پس از قرارداد سایکس-پیکو، که از طریق آن دو قدرت استعماری اروپای آن زمان، یعنی بریتانیا و فرانسه، قلمرو باقی‌مانده از فروپاشی عثمانی در خاورنزدیک را میان خود تقسیم و مرزهای آن را متناسب با منافع خود تعیین کردند، مرزهایی که امروز نیز معتبرند، نشانه‌های فزاینده حاکی از آن است که این نظم و طبقه‌بندی تنش‌های این منطقه، در حال برهم‌خوردن و دگرگونی  است.

از سال ۱۹۴۸ که دولت اسرائیل تشکیل شد و نخستین جنگ اسرائیل و اعراب، که همانند جنگ‌های بعدی میان دو طرف، اسرائيل برنده آنها بود، مناقشه میان اسرائيل و اعراب، منطقه را تحت تاثیر خود قرار داده بود. از آن به بعد یکی از پرسش‌های بزرگ سیاست جهانی این بود آیا امکان دارد و اگر آری، چه زمانی می‌توان به یک توازن قابل‌قبول میان اسرائیل و فلسطینی‌ها دست یافت تا در سایه آن صلح و آرامش در خاورنزدیک برقرار گردد.

در سال‌های ۱۹۹۳ و ۱۹۹۵ که قراردادهای اسلو میان اسرائیل و فلسطینی‌ها امضا شد، دو طرف هیچ‌گاه به این اندازه به صلح نزدیک نبودند. با این‌حال در هر دوی این قراردادها وضعیت اورشلیم حل‌نشده باقی ماند زیرا بسیار حساس و پیچیده بود. وضعیت اورشلیم می‌بایست در مذاکرات بعدی حل و فصل می‌شد.

اما بعدها مناقشه اعراب و اسرائیل اهمیت مرکزی خود را در منطقه از دست داد. دلایل این امر از یک سو مداخله آمریکا در عراق بود و در سوی دیگر تحولات موسوم به بهار عربی. جنگ داخلی سوریه و ظهور گروه "دولت اسلامی" (داعش) از پیامدهای این دو رویداد بودند.

داعش بعدا با کمک ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا از بین رفت، اما اوضاع تازه‌ای در منطقه شکل گرفت که در آن مناقشه اعراب و اسرائیل دیگر نقش مرکزی ندارد: اکنون مناقشه اعراب و اسرائیل جای خود را به مناقشه‌ی بزرگتر میان ایران و عربستان سعودی برای تسلط بر منطقه داده است.

این دو کشور در سوریه، یمن و در آینده نیز در لبنان، در حال جنگ نیابتی با یکدیگرند. مناقشه قطر و تحریم این کشور از سوی همایسگان عرب‌اش نیز بخشی از درگیری میان ایران و عربستان سعودی است.

به‌نظر می‌ر‌سد حوادث تازه منطقه، مناقشه حل‌نشده اسرائیل و فلسطینی‌ها را به حاشیه رانده است، تا جایی که دولت آمریکا به رهبری دونالد ترامپ تصمیم گرفت به‌طور یکجانبه اورشلیم را به عنوان پایتخت اسرائیل به رسمیت بشناسد.

جامعه جهانی انضمام یکطرفه شرق اورشلیم از سوی اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد. سفارتخانه‌های خارجی نیز از تل‌آویو به اورشلیم نقل مکان نکرده‌اند چرا که همه می‌دانستند که وضعیت اورشلیم به دلایل سیاسی و مذهبی برای راه‌حل دو دولت تا چه اندازه حساس است. هم اسرائيل و هم فلسطینی‌ها اورشلیم را پایتخت خود می‌دانند.

راه‌حل دو دولت برای مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها به تقسیم‌بندی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷ باز می‌گردد. اما این تقسیم‌بندی سازمان ملل در عمل پیش نرفت و  پیش هم نمی‌رود، زیرا اسرائيل و فلسطینی‌ها نتوانستند و نمی‌توانند بر روی حدود مرزی میان دو طرف از جمله در اورشلیم و نیز مسائل امنیتی کلیدی توافق کنند. تنها پیشرفت بزرگ در دهه‌های اخیر شناساسی موجودیت اسرائيل از سوی اعراب بود.

اگر امید به راه‌حل دو دولت از بین برود

هرچند دیپلمات‌ها همانند گذشته درباره روند صلح خاورنزدیک صحبت می‌کنند، اما سالهاست پیشرفتی در این زمینه دیده نمی‌شود، طوری که نه از "صلح" خبری هست و نه از "روند".  راه‌حل دو دولت، که به ‌لحاظ نظری تنها راه‌حل قابل‌فهم و متناسب با منافع دو ملت است، بر اثر گذر زمان و توسعه شهرک‌سازی اسرائیل در کرانه باختری، روز به روز بیشتر غیرواقعی جلوه می‌کند. تصمیم یکجانبه ایالات متحده آمریکا در مورد اورشلیم، می‌تواند روند کاهش اعتبار راه‌حل دو دولت را تشدید کند، طوری که پرونده راه‌حل دو دولت عملا بسته شود.

این که آیا این روند در راستای منافع اسرائیل است، می‌توان با دلایل محکم در آن تردید کرد. زیرا جایگزین راه‌حل دو دولت، دولت دوملیتی متشکل از اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌هاست. چنین دولتی قطعا نمی‌تواند به سود اسرائیل باشد.

هر شکلی از دولت دو ملیتی، اسرائیل را در  برابر این پرسش و انتخاب ناگزیر قرار خواهد داد که آیا این کشور می‌خواهد یک دولت دموکراتیک باشد یا یک دولت یهودی؟ هر دو هم‌زمان، یعنی هم دموکراتیک و هم یهودی بودن، غیرممکن است.

اگر امید به راه‌حل دو دولت از بین برود، آنگاه این پرسش تنها مسئله‌ی زمان خواهد بود که فلسطینی‌ها مبارزه برای تاسیس دولت مستقل را به سوی مبارزه برای حقوق برابر شهروندی تغییر جهت دهند.

گزینه سوم درباره آینده مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها تنها یک تخیل است: براساس این گزینه، در نوار غزه و شمال صحرای سینا یک دولت فلسطینی ایجاد می‌شود، که در حقیقت در کنترل مصر خواهد بود و کرانه باختری میان اسرائیل و اردن تقسیم می‌شود. اما فلسطینی‌ها هرگز زیر بار چنین راه‌حلی نخواهند رفت. علاوه بر این، چنین راه‌حلی نخواهد توانست مشکل دولت دو ملیتی برای اسرائیل را حل کند.

هزینه‌های اتحاد میان اسرائیل و عربستان

به‌نظر می‌رسد که واکنش دولت‌های مهم عربی مانند عربستان، مصر و اردن به تصمیم ترامپ درباره اورشلیم بسیار نرم و محتاطانه بوده است. بدیهی است که برای عربستان مناقشه با ایران در اولویت مطلق قرار دارد. بنابراین مقام‌های عربستان سعودی تلاش می‌کنند از قدرت نظامی اسرائیل، بیش از همه در لبنان و سوریه، در مناقشه خود با ایران بهره‌برداری کنند. زیرا بدون اسرائیل - و پشت ‌سر آن آمریکا - عربستان سعودی خیلی ضعیف‌تر از آن است که بتواند ایران را به عقب‌نشینی وادارد. اما اتحاد رسمی و اعلام‌شده میان عربستان و اسرائيل برای هر دو کشور در منطقه خاورنزدیک هزینه‌زا خواهد بود.

واکنش‌ها به تصمیم ترامپ درباره اورشلیم • مجموعه مطالب

اما چرا دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا تصمیم به شناسایی اورشلیم به عنوان پایتخت اسرائیل گرفت؟ و چرا این تصمیم در چنین شرایط زمانی اتخاذ شد؟

البته در مورد تصمیم‌های ترامپ انسان باید به‌طور جدی فاکتورهای غیرمنطقی و غیرعاقلانه بودن را در نظر بگیرد. با این‌حال شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد تصمیم ترامپ به درگیری‌های هژمونیک در منطقه میان ایران و عربستان معطوف است و با منافع سیاست داخلی آمریکا ارتباط کمتری دارد.

آیا تصمیم ترامپ در چارچوب یک جبهه مشترک ضدایرانی در راستای بازتنظیم مناقشه اسرائيل و فلسطینی‌ها و دوری از پارامترهای کهنه تقسیم سرزمین قرار دارد؟ آینده این را نشان خواهد داد.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

کوه زیتون - امروز

گردشگران در بالای کوه زیتون نمای بخش باستانی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) را ثبت می‌کنند. قبة‌الصخره، از مهم‌ترین آثار معماری اسلامی پس از مسجدالاقصی از بالای کوه زیتون به خوبی دیده می‌شود. قبة‌الصخره قدیمی‌ترین نمونه‌ی هنر معماری اسلامی است. کوه زیتون در گذشته درختان زیتون فراوانی در دامنه خود داشته و به همین دلیل نیز به این نام مشهور است.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

کوه زیتون در گذشته

حدود پنجاه سال پیش وضعیت کوه زیتون با شرایط امروز آن بسیار متفاوت بود. تنها دیوار شهر و قبة‌الصخره هستند که مشخص می‌کنند این عکس در هفتم ژوئن سال ۱۹۶۷ از بالای کوه زیتون گرفته شده است. یک گروه سرباز در جنگ شش روزه روی کوه زیتون موضع گرفته‌اند.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

مسجد الاقصی - امروز

مسجدالاقصی در جنوب شرق بیت‌المقدس (اورشلیم) در بخش محله قدیمی شهر واقع شده است. مسجدالاقصی سومین زیارتگاه مسلمانان پس از مسجدالحرام و مسجدالنبی در مکه و مدینه ‌است. مسلمانان به ‌مکانی که مسجدالاقصی و قبة‌الصخره در آن واقع شده‌ است "حرم‌الشریف" می‌گویند. "حرم‌الشریف" برای یهودیان نیز مقدس است. دو معبد مقدس اولیه یهودیان در این منطقه قرار دارند. اسرائیل از سال ۱۹۶۷ امنیت این منطقه را به عهده دارد.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

مسجدالاقصی - در گذشته

مسجدالاقصی بزرگ‌ترین مسجد اورشلیم (بیت‌المقدس) و معنی‌اش "دورترین مسجد" است. این بنا در آغاز سده هشتم میلادی ساخته شد. در صحن نمازخانه بزرگ مسجد الاقصی با هفت ردیف ستون، مکان برای حدود چهارهزار نمازگزار وجود دارد.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

دروازه دمشق - امروز

دروازه دمشق دروازه‌ای پرشکوهی است که دو بخش مسیحی و عرب بیت‌المقدس (اورشلیم) را از هم جدا می‌کند. با عبور از این دروازه وارد کوچه‌های تنگ و سرزنده بازارهای عربی می‌شوید. دروازه دمشق متاسفانه چندین سال است که مرکز سوءقصدهای انتحاری فلسطینیان شده است.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

دروازه دمشق – در گذشته

نام دمشق به این جهت برای این دروازه انتخاب شده، زیرا در مسیر جاده‌ای قرار گرفته که به دمشق منتهی می‌شود. دروازه دمشق یکی از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین دروازه‌های دوران عثمانی سده ۱۶ میلادی است. اگر از خودروهای قدیمی این عکس که در ماه ژوئیه سال ۱۹۶۷ گرفته شده و تراکم جمعیت بگذریم، دروازه دمشق در مقایسه با شرایط کنونی تغییری نکرده است.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

بخش باستانی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) - امروز

بخش مربع‌شکل قدیمی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) با کوچه‌های باریک و تودرتو مساحتی بالغ بر حدود یک کیلومتر مربع دارد. در این منطقه بخش‌های یهودی، عربی، مسیحی و ارمنی قرار دارند و دور بخش باستانی شهر از زمان‌های دور دیواری سنگی کشیده شده است. یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، بخش باستانی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) را جزو آثار میراث فرهنگ جهانی ثبت کرده است.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

بخش قدیمی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) - در گذشته

برخی صحنه‌ها گویی هیچ‌گاه تغییر نمی‌کنند. هنوز هم ۵۰ سال پس از این عکس که در سال ۱۹۶۷ گرفته شده، پسران در کوچه‌های بازار بخش قدیمی شهر اورشلیم (بیت‌المقدس) می‌گردند و نان‌های سنتی گرد و تازه را که دانه‌های کنجد و خشخاش رویشان خودنمایی می‌کنند می‌فروشند. قیمت این نان‌ها که مردم محلی آن را "بیگل" می‌نامند، حدود یک یورو است.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

دیوار ندبه - امروز

دیوار ندبه مقدس‌ترین مکان دینی برای یهودیان است. رسیدن به این مکان تنها با عبور از تدابیر شدید امنیتی ممکن است و زن و مرد به طور جداگانه در این مکان به نیایش می‌پردازند. زائران دعاهای خود را در شیارهای دیوار قرار می‌دهند. البته امروزه راه رسیدن به دیوار ندبه ساده شده است. به کمک اینترنت دعاها در اورشلیم چاپ شده و در شیارها و حفره‌های میان سنگ‌های دیوار قرار داده می‌شوند.

بیت‌المقدس (اورشلیم) پنجاه سال پس از جنگ شش روزه

دیوار ندبه - در گذشته

این عکس در نخستین روز ماه سپتامبر سال ۱۹۶۷ از دیوار ندبه برداشته شده است. در آن زمان دیدار از دیوار ندبه به تازگی برای زائران ممکن شده بود. این دیوار پیش از این تاریخ به مدت ۱۹ سال زیر نظارت کامل دولت اردن قرار داشت.

ما را دنبال کنید!