Нов курс на Трамп на Блискиот Исток

Претседателството на Доналд Трамп и на Блискиот Исток се смета за пресврт, коментира Лоај Мадхун. Многумина стравуваат од враќање кон поедноставени клишеа, кои можат да се претворат во кошмар за регионот.

Пред осум години Барак Обама му подаде рака на исламскиот свет, нудејќи му ново партнерство, базирано врз взаемен респект.  Неговата цел беше нов почеток во односите меѓу Западот и исламските земји, а првенствено- дефинитивно раскрстување со агресивниот милитаризам од ерата на неговиот претходник Џорџ Буш.

„Нема никаква причина да не можеме повторно да воспоставиме исто партнерство и почит со исламскиот свет, кое Америка веќе го имаше пред 20 или 30 години“, изјави Обама за арапската телевизија Ал-Арабија во своето прво телевизиско интервју, неколку дена по стапувањето на функцијата.

Кај администрацијата на Доналд Трамп, и при најдобра желба, не може да се наѕре ваков кооперативен став: исламофобските изјави на Трамп од предизборната кампања и неговото демонстративно свртување кон диктаторите и безобѕирните авторитарни властродржци од типот на Владимир Путин и Башар ал-Асад екстремно ги минимизираат очекувањата од неговата блискоисточна политика.

Уште повеќе, по неговиотдемагошки инаугурационен говор, во кој немаше ни ронка од било какво укажување на класичните американски вредностикако демократија, слобода и ангажман за човекови права, би требало да сметаме на враќање кон поедноставените начини на размислување од видот „ние против нив“ од ерата на Буш.

Лоај Мадхун

Клишеа: пријател - непријател

Нема дилема дека американскиот претседател Доналд Трамп од својот претходник наследува бројни, комплицирани и делумно меѓусебно вкрстени конфликти во регионот на Блискиот и Средниот Исток.

Но, неговите досега познати пристапи сведочат за очигледен дезинтерес и недоволно разбирање за конфликтната динамика на Блискиот и Средниот Исток. Првенствено еднодимензионалниот, дури симплифициран начин на кој Трамп ги сфаќа гигантските проблеми во овој регион, може да се претвори во рецепт за натамошни катастрофи.

Пример: со најавата дека сака да го искорени тероризмот на Исламска држава, и во тој контекст подготвеноста за соработка со масовниот убиец Асад, Трамп едноставно врши замена на причината и последицата. Имено, џихадистичкиот план за калифат немаше да има толкав успех доколку ја немаше тиранијата на Асад и бомбардирачкиот терор од неговата армија.

Освен тоа, Трамп најави намера да се повлече од атомскиот договор со Иран. зашто тоа е наводно најлошиот „дил“ на сите времиња и не го спречува Техеран во создавањето атомско оружје. Но, каков алтернативен план има неговата администрација за спогодбата која можеби спречи вооружен конфликт? Уште повеќе што ЕУ натамошно цврсто се држи на договорот со Иран и притоа сака да соработува со Кина и со Русија.

Истовремено, Иран со финансиска поддршка и илјадници елитни војници во последните години успеа да придонесе за преживување на режимот на сирискиот властодржец Башар ал-Асад, кого Трамп го смета за „посилен и поитар“ од американски врвни политичари. Трамповата перцепција на сирискиот конфликт не е само противречна, туку и екстремно опасна. 

Отворени прашања на Блискиот Исток

Разбирливо, сѐ уште е рано за точна идентификација на вистинските приоритети на администрацијата на Доналд Трамп на Блискиот и Средниот Исток. Нималку не е изненадувачка неговата желба да ја уништи Исламска држава преку прагматична сојузничка политика со авторитарните владетели.

Меѓутоа, попроблематична може да биде неговата подготвеност за безусловна соработка со сите деспоти и подлеци од регионот. Арапските аналитичари уште сега стравуваат дека првите жртви на Трамповата можна блискоисточна политика би биле поддршката на демократијата, прашањата на човековите права и добрата владина политика.

Но, свртувањето кон авторитарните режими нуди само привидна стабилност, зашто овие владетели не располагаат ниту со адекватни рецепти за решение на џиновските проблеми, ни пак имаат нужни реформски желби. Во најлош случај, американската рехабилитација на деспотите може да го забрза самоуништувањето на арапскиот свет.

Она што им е потребно на од кризи потресуваните земји на Блискиот и Средниот Исток, е реална развојна перспектива. Пред сѐ, треба да престане инструментализацијата на конфесионалните идентитети за реално-политички цели од страна на Иран и Саудиска Арабија. На нејзино место треба да настапи европската политика.

Без инсталирање на надрегионални кооперативни структури и надминување на конфесионалните триења,  нема излез од затворениот круг на насилство во блискоисточниот конфликт.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Така вели Уставот...

Претседателскиот мандат во САД трае четири години, а претседателот може да биде реизбран само еднаш. Тој е шеф на државата и шеф на владата, односно управува со извршната власт. Задача на претседателот е да ги спроведува законите изгласани од Конгресот. Претседателот како највисок дипломат може да прима странски амбасадори и на тој начин да признава држави.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Кој кого контролира?

Трите власти - законодавната, извршната и судската - се поделени и се контролираат меѓусебно. Претседателот има право да помилува осуденици и да ги назначува федералните судии, министрите во кабинетите и амбасадорите на САД - но само со согласност на Сенатот. Ова е еден од механизмите со кои законодавната власт ги контролира активностите на извршната власт.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

„State of the Union“

Американскиот претседател е должен редовно да го информира Конгресот за состојбата на државата. Тоа го прави ова во годишниот „говор за состојбата на нацијата“ („State of the Union“). Претседателот нема право да предлага закони на Конгресот, но за време на говорот може да наведе своите теми и приоритети. Со тоа тој може јавно да врши притисок врз Конгресот. Но, ништо повеќе од тоа.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Претседателско вето

Претседателот може да одбие да потпише закон донесен од Конгресот и тоа всушност неговото право на вето. Конгресот може да го отфрли претседателското вето само доколку обезбеди двотретинско мнозинство во двата дома на парламентот. Во историјата на САД се познати 1.500 случаи на претседателски вета. Од нив, само 111 (7%), биле успешно надгласани.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Сива зона

Уставот на САД и одлуките на Врховниот суд не даваат јасна слика за тоа колкава моќ има претседателот. Всушност, претседателот има право на уште еден вид вето, познато како "џебно вето". Под одредени услови, претседателот може одреден закон да со „стави во торба“ и со тоа тој станува неважечки. Овој тип на вето не може да биде надгласано во Конгресот. Овој трик бил користен скоро 1.000 пати.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Наредби со сила на закон

Претседателот на САД на членовите на владата може да им наметне одреден начин на однесување. Тој издава препораки, т.н „извршни наредби“ (Executive Orders), имаат сила на закон. Сепак, тоа не значи дека на претседателот сè му е дозволено: судовите можат да ги поништат наредбите, Конгресот - да ги сопре со соодветни контра закони, а следниот претседател може да ги укине.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Конгрес...

Претседателот има право да склучува договори со странски влади, кои потоа треба да бидат одобрени со мнозинство во Сенатот. Ова може да се избегне, ако наместо договор претседателот склучи еден вид меѓувладин договор т.е. „извршен договор“ (Executive Agreement). Ваквите договори се валидни се додека Конгресот не ги оспори или не ги укине со закон.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Кој може да објави војна?

Претседателот е врховен командант на вооружените сили на САД, но војна може да објавува само Конгресот. Сепак не е многу јасно колку војска смее да испраќа претседателот во вооружените конфликти без одобрение на Конгресот. По војната во Виетнам, Конгресот го усвои следново правило: претседателот може да ги користи надлежностите се додека Конгресот не ги оспори.

Овластувањата на најмоќниот државник во светот

Ултимативна контрола

Ако претседателот ги надмине или злоупотреби овластувањата или изврши кривично дело, Претставничкиот дом, против него може да отпочне процедура за отстранување од должноста. Досега имало два такви обиди, но и двата завршиле несупешно. Сепак, постои многу ефикасен инструмент за да се сопре претседателското самоволие: тоа намалувањето на буџетот – што е во надлежност на Конгресот.


Следете нѐ